دف و تاریخچه آن
دف مولوی
مست شدند عارفان مطرب معرفت بیا / زود بگو رباعیی پیش درآ بگیر دف
دف نظامی گنجوی
یکی بر جای ساغر دف گرفته / یکی گلاب دان بر کف گرفته
دف حضرت حافظ
حدیث عشق که از حرف و صوت مستغنی ست / به ناله دف و نی در خروش و ولوله بود
خلاصه ای از تاریخچه دف
قدیمی ترین نوشته که در آن سخن از دف آمده است و خود میتواند مدرک معتبری به شمار بیاید در کتاب مقدس حضرت داوود(ع) زبور است. حضرت داوود در ۱۰۱۰ـ۹۷۰ ق.م. میزیسته از کتاب زبور آن حضرت میتوانیم به این آیه اشاره کنیم
(( او را با دف و رقص تسبیح بخوانید او را با ذوات اوتار و و نی تسبیح بخوانید))
از این آیه چنین به نظر میآید که در زمانن حضرت داوود دف سازی شناخته شده بوده و از آن استفاده میگردیده است
حضرت داوود استفاده آن را در مراسم مذهبی جایز میدانسته و آن را وسیله ای در ایجاد وجد در مومنین میداند
در تمام ۱۵۰ آیه زبور فقط در این آیه به عمل رقص به همراه دف اشاره شده است. در زبور اشاره به وجد الهی حاصل از نواختن و سماع صوت این ساز میباشد
نظر به اینکه ریشه یابی و اسم وسایل و ابزار محل اولیه پیدایش هر ساز را معرفی میکند چون واژه دف را معرب از دوپ آرامی و دوب سومری دانسته اند باید قدمت آن را به هفت هزار سال قبل ببریم
تاریخ طبق مدارک و شواهد نشان میدهد که خاستگاه اولیه دف به شکل ابتداییی و پیشرفته نشده خود سومر بوده است و سپس توسط آرامی ها و از طریق اعراب به تمدن های دیگر راه یافته است
دف در هزاره ی قبل از میلاد همانگونه که اشاره شد وسیله ای بود که با آن به وجد و سماع و نیایش در پرستشگاه میپرداختند و در جشن ها و پایکوبی های مهم نزد پادشاهان و رهبران مذهبی همچون موبدان آن را مینواختند
با نگرشی به شکل بیان زبور در ارتباط با این ساز مشخص گردیده که این ساز همراه با کرنا بربط و عود و نی نواخته میشده و در بند چهرام کتاب زبور آمده که این ساز در مجالس مذهبی و عرفانی مومنان به وجود آورنده وجد بوده است
و ما میخوانیم که شب ازدواج حضرت سلیمان (پسر حضرت داوود ) با بلقیس همراه با دف نوازی بوده است و شرکت کنندگان با نوای دف به پایکوبی و دست افشانی میژرداختند
و اما دف در نزد ایرانیان
و اما در ایران زمین دف جایگاهی خاص یافت و در نزد ایرانیان هچون قوم بنی اسرائیل از منزلتی ویژه برخوردار گردید. در ایران دف دارای همان کاربردهایی گردید که در نزد قوم بنی اسرائیل ایرانیان دف را در شادی ها و جشن های بزرگ خود مانند نوروز مینواختند و امروزه نیز بسیاری از ایرانیان در مراسم مذهبی خود از این ساز عرفانی استفاده میکنند
بعدها در تاریخ آمد و چنین خواندیم که به هنگام ورود پیامبر بزرگوار حضرت محمد (ص) به شهر مدینه مردان و زنان با دف نوازی به خوشامد گویی از حضرت رسول شتافتند
در صدر اسلام خوانندگان معروفی پا به عرصه ی وجود گذاشتند که از آن قبیل یکی عزاه المیلا است. وی خوانندگی خود را با دف همراهی مینموده و در خواندن وزن اشعار خود را با دف نگاه میداشته. و نیز طویس که از موسیقیدانان معتبر صدر اسلام است شیفتگی خاصی نسبت به موسیقی ایرانیان مقیم مدینه داشته است و سعی مینموده سبک اشعار خود را بر پایه سبک خوانندگی ایرانیان قرار دهد و دف را از ایرانیان مقیم مدینه آموخت و در هنگام خواندن فقط از دف استفاده مینمود
ورود دف به مسلک تصوف و اهمیت یافتنش
چنانکه در کتاب حضرت داوود خواندیم نام او را با رقص تسبیح بخوانید
همانند این رقص تسبیح یا((رقص)) در نزد صوفیان رقصی پدید آمد و صوفیان مبادرت به چنین رقصی که آن را سماع نیز میگویند مینمایند و این سماع یکی از برنامه های عملی مسلک تصوف است. حالت وجد و سماع در صوفیان غالبا با شعر و موسیقی یا سخنان دلکش پیر آغاز میشود و در هنگام سماع و در حلقه ذکر این دف است که با نوای خود سالک را تا مرحله ی از خود بیخودی پیش میبرد و سالک با هماهنگ کردن خود با ریتم ذکر ناخواسته به سماع میپردازد و در اینجاست که دف باعث رفتن به سماع و ایجاد خلسه و وصال به حق میباشد
به همین دلیل است که هر گاه دفی در هنگام نواختن پاره شود صوفیان بر دف لفظ شهید را میگذارند
سماع در زمان مولوی در مجلس صوفیان به اوج خود رسیده بود
حضور دف در مجلس سماع
اهمیت دف جدا از نظر موسیقیایی آن در جایگاه عرفان وتصوف و سوق سالک به حالت جذبه دارای مقام وارجی به سزاست
دقیقا نمیدانیم که دف از چه زمانی و توسط چه کسی برای اولین بار به خانقاه برده شد اما میتوان گفت که تاثیر دهی خاص آن برایش پایگاهی مقدس به وجود آورده
در دف یه حال و مقام خاص برای سالک نهفته است که در هیچ یک از آلات موسیقی نیست
اول) حفظ و ایجاد کیفیت پرده برای صوفی
دوم) تاثیر روانی با پدیده های برون ریزی از طریق کوبش
سوم) نیایش و مناجات در شکل نواختن آن حالت تسلیم به درگاه معبود
این سه حالت در هیچ یک از آلات موسیقی به این حد نهفته نیشت
ساز دف در بین ایرانیان در سلسله های مختلف صفویه ایران و بخصوص اهل حق و قادریه منزلت و قربی به سزا دارد
میگویند انسان دو حالت دارد حالت داخلی و حالت خارجی
حالت داخلی را جذبه میگویند و حالت خارجی را دف میگویند
امیدواریم تا به اینجا از خلاصه دف و جایگاه آن بهرهمند شده باشید
یا هو
متنی که در پیش رو دارید، مقدمه ایست از دکتر حسین عمومی، که در آغاز همایش "نگرشی نو به ساختار ساز نی" قرائت شد.
بیزارم از آن گوش که آواز نی ا ُشنود
وآگاه نشد از خرد و دانش نایی
"مولانا"
نی به عنوان قدیمیترین وسیله موسیقی ساخت دست بشر شناخته شده است. نتیجه کاوشهای بعمل آمده در این زمینه، تاریخ استفاده از گیاه نی را برای ساختن سازهای بادی در ارتفاعات امریکای جنوبی (در کشور پرو) به ده هزار سال قبل باز می گرداند. نقاشان ایرانی در مینیاتورهای خود از هزار سال قبل تصویر "نایی" را در جلسات سماع همراه با دف به تصویر کشیده اند.
نی در موسیقی دراویش ترکیه در استامبول و قونیه دارای اهمیت ویژه ای است و صدای نی همواره در مراسم ذکر در تکیه ها به گوش می رسد.
نزدیکی تاثیر صدای نی به صدای انسان و کیفیات صوتی این ساز، آنرا بصورت نمادی از روح بشر معرفی کرده است. چنانچه در پنج هزار سال قبل در مصر، نی را به همراه جسد نوازنده آن به خاک می سپردند! با این باور که روح نوازنده در ساز او باقی می ماند.
در ادبیات فارسی نیز نوازنده نی و نایی مورد توجه اکثر شعرای کلاسیک ایران بوده و در اشعار آنها دارای منزلت خاصی می باشد.
گیاه نی نسبت به شرایط اقلیمی و خاک نقاط مختلف کره زمین دارای تنوع بسیاری است و به صور مختلف برای ساختن سازهای بادی مورد استفاده بشر قرار گرفته است. اما بطور کلی هر ساز بادی از دو قسمت اصلی تشکیل شده یکی مولد صدا و دیگری لوله تشدید یا رزنانس. تفاوت در شکل لوله تشدید انواع نی ها خیلی کم می باشد در صورتی که مولد و نحوه تولید صدا در فرهنگهای مختلف دارای انواع گوناگونی است.
در سازهای بادی صدا یا در اثر برخورد ستونی از هوا به لبه تیز تیغه ای تولید می شود مانند تولید صدا در نی لبک و انواع نی ها یا صدا در اثر لرزش زبانه ای از جنس پوسته بیرونی نی تولید میشود مانند مولد صدا در سرنا و قره نی و یا در اثر لرزش لبهای نوازنده در ترومپت، سپس نسبت به طول های مختلف لوله تشدید، فرکانس ها و نت های مختلفی را میتوان تولید کرد.
در نی ایرانی سر تیز لبه نی، بین دندانهای فوقانی نوازنده قرار میگیرد و هوا از بین زبان سقف دهان گذشته و بوسیله زبان به سر تیز لبه نی هدایت میشود و صدا تولید میگردد.
در موسیقی محلی ترکمنستان نیز، نی را بر روی دندانها قرار می دهند و سرفلزی ساز با دندان نوازنده در تماس است، این تنها موردی می باشد که به تکنیک مورد استفاده در مکتب ایران و یا مکتب اصفهان تشابه دارد. در نقاشیهای موجود در یکی از موزه های اروپا اثر میرزا علی نقاش اوایل دوره صفویه یعنی اوایل قرن نهم هجری طرز قرار گرفتن نی در دست نایی را کاملا" متشابه با تکنیک امروز نشان می دهد.
توجه به این مینیاتور قدمت استفاده از دندان در نوازندگی نی و تولید صدا توسط زبان در ایران را احتمالا" از دوره قاجاریه و نایب اسدا…اصفهانی به دوره قبل از قاجار بر می گرداند یا شاید در دوره های قبلی این تکنیک متداول بوده ولی قبل از "نایب" فراموش شده و او مجددا" آن را احیا کرده است . چندین نسل نوازندگان نی ایران از شهر اصفهان برخاستند از جمله سلیمان، آقاباشی، نایب اسدا… اصفهانی، مهدی نوایی، حسین یاوری و استاد بزرگ زمان ما، استاد سید حسن کسائی. امروز نیز آثار علاقه به این ساز و سنت نی نوازی در بین مردم اصفهان مشهود است. کم و بیش همه از چگونگی این تکنیک مطلعیم. تنها می توان اضافه کرد که استفاده از زبان، حجم داخل دهان و دندان و لب های نوازنده همگی رنگ و کیفیتی خاص به صدای نی ایرانی بخشیده که آن را از همه سازهای هم خانواده خود متمایز ساخته است.
|
+| نوشته شده توسط
مایا در شنبه بیست و دوم اسفند 1388
|
